Transvaalbuurt - Gemeentewoningen
Een complex met arbeiderswoningen in middelhoog- en laagbouw in de Transvaalbuurt. Opdrachtgever was de Gemeentelijke Woningdienst. Die wilde architect H.P. Berlage inschakelen voor het ontwerp van de huizen; Berlage had immers ook het stedenbouwkundig plan voor de buurt bedacht. Maar Berlage had "geen gelegenheid zich geheel aan den bouw te wijden", en stelde voor het project te laten tekenen door het bureau van Jan Gratama en Gerrit Versteeg. Uiteindelijk leverde Gratama de ontwerpen, gaf Berlage stedenbouwkundig en architectonisch advies, en fungeerde Versteeg als Bauberater oftewel bouwadviseur. De Woningdienst werkte de ontwerptekeningen van Gratama verder uit.
De directeur van de Woningdienst, Arie Keppler, was een groot voorstander van laagbouw. Zijn wens werd overgenomen door de architecten. Middelhoogbouw kwam er alleen daar waar de nieuwe buurt aansloot op de bestaande, middelhoge bebouwing van de Transvaalbuurt, en langs de nieuwe verkeersweg naar de Watergraafsmeer (die de naam Schalk Burgerstraat kreeg). "Dus ongeveer als een stadje, omgeven door zware vestingmuren", schreef Gratama.
Hij schreef verder dat de arbeider recht heeft op levensvreugde en het verlangen ernaar in zich had. Daarom: "Vroolijke woningen! Kleurigheid en levendigheid!" Dat uitte zich in rode dakpannen en bakstenen van verschillende kleuren: overwegend rode Waalsteen maar ook zwarte, bruine en gele siersteen. Het kozijnhout werd gebroken wit, het raamhout geel, de planken van de erkers okergeel, de voordeuren donkergroen met lichtgroen.
Een correspondent van het Groninger Dagblad bezocht de nieuwe buurt al in mei 1920 en meldde:
Het verbeeldt daar een volksbuurt, een arbeiderswijk, maar de huisjes staan er zoo pittig, zoo kantig en fleurig, zoo raak en leutig, dat het een plezier moet zijn, daar te huizen. Zij hebben nooit meer dan één verdieping plus ruime slaapzolders, natuurlijk in kamers afgedeeld, en zijn allen voorzien van closets, stroomend water, eleetriciteit, kookgas, breede trappen, ruime portalen, flinke ramen. En al die huizen, gelegen aan lachende, breede straten, daarvan gescheiden door voortuintjes, klein maar povertjes, met 'n gezellig houten hekje er om.
De huur? Belachelijk! ƒ 4.20 per week voor gelijkvloersch, ƒ 5.55 voor de verdieping, die een kamer méér heeft. Dat zijn de minima. Andere, grootere huizen, zijn wat duurder.
Het oorspronkelijke plan omvatte zo'n 760 woningen. De bouw begon rond 1920. Door financiële problemen kon na een paar jaar het westelijke deel niet meer worden uitgevoerd. In 1930 bouwde de Woningdienst daar alsnog huizen, met een aanzienlijk soberdere vormgeving.
Bij een renovatie van delen van het complex in 2017-2018 zijn de vermoedelijk oorspronkelijke kleuren teruggebracht, en werden ook weer enkele luifels aangebracht boven portieken.
Anno 2026 wil het stadsdeel Oost dit zgn. Kraaipan-complex aanwijzen tot gemeentelijk monument.
- Bronnen & links:
- J. Gratama: Gemeentelijke Woningbouw, Transvaalbuurt Amsterdam. In het Bouwkundig Weekblad jrg 41 nr 1, januari 1920, pp. 19-23.
- Citaat: Groninger Dagblad 29-5-1920, (Delpher) resolver.kb.nl/…
- Laatste wijziging:
- juni 2026