Toegang tot de Dam
De Dam was tot ver in de negentiende eeuw een redelijk besloten plein. Om tegemoet te komen aan het toenemende verkeer werden enkele toegangswegen verbreed.
Het stadsbestuur deed in 1860 een voorstel aan de gemeenteraad om in het oude, middeleeuwse deel van de stad een flink aantal straten en stegen te verbreden om meer ruimte te bieden aan zowel voetgangers als rijtuigen. Het ging om een vijftal oost-westverbindingen die toegang gaven tot de toenmalige hoofdstraten Nieuwendijk-Kalverstraat, Damrak-Rokin en Warmoesstraat-Nes.
Van noord naar zuid:
- van Singel naar Zeedijk, via Korte Korsjespoortsteeg, Kolkstegen, Oudebrugsteeg, Niezels en Korte Stormsteeg;
- van Singel naar Nieuwezijds Voorburgwal, via Torensteeg en Molsteeg;
- van Singel naar Nieuwezijds Voorburgwal, via Korte Gasthuismolensteeg en Stilsteeg;
- van (Vijgen)dam naar Oudezijds Achterburgwal, via Halsteeg en Oude Doelenstraat;
- van Singel naar Grimburgwal, via Heisteeg, Spui, Rozenboomsteeg, Taksteeg en Langebrugsteeg.
Al bij het indienen van het voorstel lieten burgemeester en wethouders weten dat er eigenlijk geen geld was om het plan uit te voeren. Voor de verbreding zouden heel wat huizen onteigend moeten worden om ze af te kunnen breken, en dat was een kostbare aangelegenheid. Het plan verdween van tafel.
De gemeenteraad besloot in 1862 wel om de 4,20 meter brede Halsteeg te verbreden door sloop van de huizen aan de noordkant. Dat was in 1868 gereed. De nieuwe straat kreeg de naam Damstraat.
Een van de winkels die destijds moesten verhuizen was het sigarenmagazijn Hajenius, dat gevestigd was op de hoek van Warmoesstraat en Halsteeg. Het bedrijf kon enkele panden aan de Dam kopen. In 1915 moest de winkel weer wijken, ditmaal voor het gebouw van Peek & Cloppenburg. Op Rokin 92-96 werd een nieuwe locatie gevonden.
Uit het plan van 1860 werd verder alleen punt 3 uitgevoerd - rond 1875. De Korte Gasthuismolensteeg en Stilsteeg waren zo'n 4 tot 5 meter breed. De huizen aan de noordkanten van de stegen werden afgebroken. De nieuwe straat werd 13 tot 18 meter breed en kreeg de naam Paleisstraat.
In 1876 werd ook de toenmalige Beurssteeg verbreed, van 5,50 tot 14 meter. Beurssteeg was destijds de naam van de kop van het Rokin. De steeg was een flessenhals tussen de Dam en het verder redelijk brede Rokin. Een bredere verbinding was ook gunstig voor de toen nieuwe paardentram. Hiervoor werden de huizen aan de oostkant van de steeg afgebroken. De Beurssteeg werd toen Beursstraat, een naam die begin twintigste eeuw verviel toen de straat nog meer werd verbreed.
Een slachtoffer van de verbreding van de Beurssteeg was kantoorboekhandel Blikman & Sartorius, die al sinds 1761 aan dat deel van de Dam gevestigd was. Het bedrijf vond een nieuw onderkomen op Rokin 17.
In 1884 werd de Nieuwezijds Voorburgwal gedempt, samen met de Martelaarsgracht en het Spui. Dat gebeurde deels ten behoeve van het verkeer over de weg, vooruitlopend op de opening van het Centraal Station in 1889. Men wilde ook van de stank af die het vuil in het grotendeels stilstaande water vooral 's zomers verspreidde. B&W hadden daarnaast uitgerekend dat dempen goedkoper was dan het verbeteren van de kades en het verbreden van enkele bruggen over de Voorburgwal.
In de jaren 1890 volgde een grote verkeersdoorbraak naar het westen: de aanleg van de Raadhuisstraat. Tussen het Paleis en het Singel werden daartoe de nog geen 3,5 meter brede Huiszitten- en Korte Huiszittenstegen flink verbreed. Aan het beging van de aldus gevormde Raadhuisstraat kwam onder meer een nieuw hoofdpostkantoor.
Naast de wegverbredingen aan de oost-, west- en zuidkanten van de Dam werd ook aan de noordkant gedacht. Sinds 1845 stond daar een koopmansbeurs op een gedempt stukje Damrak. Het was een onpraktisch gebouw dat ook steeds meer in de weg stond: de straat ernaast was zo'n 15 meter breed. Al in het begin van de jaren 1870 werd nagedacht over verbetering: de beurskwestie. Het duurde al met al tot 1903 voor de oude beurs werd afgebroken en het Damrak daar verbreed werd tot de huidige circa 28 meter, met warenhuis De Bijenkorf als oostwand.
- Bronnen & links:
- Plan 1860: voordracht van 12 september 1860. Archief van de Secretarie; Afdeling Publieke Werken (toeg.nr 5180), inv.nr 409 (1929 PW 1860). archief.amsterdam/…
- Laatste wijziging:
- juni 2026