Ver. tbd Arbeidersklasse / Constantia

De Vereeniging ten Behoeve der Arbeidersklasse te Amsterdam (VAK) werd in 1852 opgericht door o.a. J. Messchert van Vollenhoven, Josua van Eik en C.P. van Eeghen. Zij en andere welgestelde Amsterdammers legden geld in om de bouw van arbeiderswoningen te financieren. Een aandeel kostte ƒ 2000. De vereniging werd Nederlands eerste woningbouwvereniging.

Het eerste project van de VAK bestond uit de bouw van drie huizen met achttien kleine woningen aan de Oostenburgermiddenstraat, in 1852-1853. Architect was Hendrik Hana. Dat blok is in de jaren 1920 verbouwd tot kantoor van Werkspoor en later afgebroken. Na de eerste huizen volgden:

• Eerste Passeerdersdwarsstraat (1854, ook ontworpen door Hana)
• Planciusstraat/Houtmanstraat (1856, P.J. Hamer)
• Oostenburgervoorstraat (1857, P.J. Hamer, afgebroken in 1929)
• diverse rijtjes in het blok Willemsstraat / Palmstraat / Lijnbaansgracht (1862-1890, P.J. Hamer)
• Huidekoperstraat (1870, P.J. Hamer)
• Eerste Jacob van Campenstraat (1876, P.J. & W. Hamer)
• Tweede Jan van der Heijdenstraat (1888, P.J. & W. Hamer)

In 1863 werd Constantia opgericht, een dochter van de VAK. Voluit was de naam "Stichting voor den Ambachtsstand - Constantia Woningen". VAK-voorzitter J. van Eik werd ook voorzitter van Constantia. Constantia was de voornaam van zijn echtgenote.

• Constantiahofje (1864, P.J. Hamer)
• Willemsstraat (1868, P.J. Hamer)

Rond de invoering van de Woningwet in 1901 besloot de VAK geen nieuwe woningen meer te bouwen. In de jaren 1980 ging het bezit van de vereniging over naar de gemeente Amsterdam.

Schrijfster Hélène Mercier typeerde in 1886 de huurders van de VAK als 'minst verdienende ambachtslieden', en benoemt enkele huisregels:

Op de lange lijst vinden wij straatvegers, groentevrouwen, courantenombrengers, mattenmakers, schoonmaaksters, steenkolendragers, bleekvrouwen, muzikanten, schilders, metselaarsknechts enz: Dat nochtans de gezamenlijke huurders in zeker opzicht een keurbende vormen, valt niet te loochenen. Dronkenschap, openbare ontucht en groote onzindelijkheid worden door de vereeniging niet binnen haar muren geduld. Wie zich daaraan schuldig maakt moet onmiddellijk vertrekken en naar hen, die zich als huurders aanmelden wordt op deze drie punten vooraf grondig onderzoek gedaan. In het huurcontract komen voorts nog eenige bepalingen voor, die men in de huurcontracten van schier alle bouwvereenigingen vindt, o. a. deze, dat de huurder niemand bij zich mag doen inwonen die niet tot zijn gezin behoort, geen sterken drank in zijn woning mag verkoopen en zonder vergunning van het bestuur geen duiven, kippen of viervoetig gedierte (katten uitgezonderd) mag houden.

Alle personen en organisaties

Bronnen & links:

• Citaat Mercier: uit Over arbeiderswoningen. In Eigen Haard no. 19, 1886, p.237. (Delpher) resolver.kb.nl/…

Laatste wijziging:

maart 2026

• C.P. van Eeghen
• Pieter Hamer
• Hendrik Hana

• Sociale woningbouw in de 19e eeuw

• Eerste Jacob van Campenstraat 1-21 e.o.
• Eerste Passeerdersdwarsstraat 51-65
• Huidekoperstraat 4-18 e.o.
• Lijnbaansgracht 23-24 e.o.
• Lijnbaansgracht 25-27 e.o.
• Lijnbaansgracht 28
• Palmstraat 87-99
• Planciusstraat 8-18 e.o.
• Tweede Jan van der Heijdenstraat 42-68 e.o.
• Willemsstraat 143-147
• Constantiahofje, Willemsstraat 149-165
• Willemsstraat 160-176 e.o.
• Willemsstraat 190-192