Twee rijen met in totaal 28 middenstandswoningen uit het eerste oorlogsjaar, in de verder overwegend naoorlogse buurt Tuinwijck. Opdrachtgever was de aannemer en bouwondernemer Nicolaas Worp (Amsterdam 1912 - Noordwijk 2007). Voor het ontwerp werd architect A.J. Westerman ingeschakeld, die eerder voor Worps vader had gewerkt en later een ander project voor Worp zou ontwerpen, aan de Overtoom.
Worp voerde tijdens de bezetting allerlei werk uit voor de bezetter, onder meer op Schiphol. In 1946 werd hij daarvoor veroordeeld tot vier jaar straf in een rijkswerkinrichting. Dat werd in hoger beroep teruggebracht tot 28 maanden.
De huizen staan op de plek waar in 1910 Amsterdams eerste volkstuinencomplex was aangelegd, dat de naam Tuinwijck kreeg. De 241 tuintjes lagen destijds ingeklemd tussen de spoorlijnen en de Oostergasfabriek. Toen de gemeente in de jaren 1930 besloot hier woningen te bouwen, verhuisden de tuinders naar de Oosterringdijk. De woningbouwplannen waren een uitwerking van het Algemeen Uitbreidingsplan van 1936. Deze twee rijen waren de eerste blokken.
De gebruikte lichte baksteen sloot aan op die van de gebouwen van het nabijgelegen Muiderpoortstation, dat toen net een jaar gereed was. De ronde vensters in de zijgevels van beide nummers 18 zou een verwijzing kunnen zijn naar de ronde ramen in de stationshal, in het seinhuis en van de dienstwoningen - net als wellicht de kajuitramen in de voordeuren. Westerman paste dergelijke ronde ramen ook toe in de door hem ontworpen dokterswoning aan de Nic. de Roeverstraat (1940), ook in Tuinwijck.
De woningen telden elk vier kamers. Bij de portieken zijn drie deuren te zien: een voor de woning op de begane grond, en twee voor de bovenwoningen. De bovenwoningen waren maisonettes, d.w.z. verdeeld over twee verdiepingen, hetgeen resulteerde in een voor Amsterdam zeldzame indeling. De woning op de begane grond krult zich als het ware om de trappen naar de bovenwoningen heen, en achter elke erker op de eerste verdieping zit een afzonderlijke woning. Opmerkelijk feit: architect Dick Greiner leverde eind 1939 ook een ontwerp voor de huizen en hanteerde daarbij dezelfde bijzondere indeling. Dat wijst erop dat de maisonettes een wens waren van de opdrachtgever. Het ontwerp van Greiner had geen erkers; ook was het dak plat in tegenstelling tot de vliering van Westerman.
De huizen kregen centrale verwarming. De ketel voor de blokverwarming kwam in de kelder van de hoekwoning Ter Gouwstraat 18; dat verklaart dat dat huis als enige een schoorsteen heeft die zichtbaar is vanaf de straat.
Eind 1940 arriveerden de eerste bewoners. Vanaf begin 1941 werden vrijwel alle woningen gebruikt als dienstwoningen voor wachtmeesters van de marechaussee en hun gezinnen; de mensen die er al woonden vertrokken naar elders in de stad. De marechaussees kwamen over uit het oostelijke deel van de Bunsenstraat, het deel dat nu Finsenstraat heet. Dat was vlakbij de toenmalige marechausseekazerne in de Jennerstraat. Ook in de Bunsenstraat waren de marechaussees ondergebracht in burgerhuizen. Die woningen werden begin 1941 door de Duitsers gevorderd voor de huisvesting van Duitse militairen.
Afgaand op gegevens in het bevolkingsregister kwamen alleenstaande marechaussees te wonen in de Van der Vijverstraat en kregen gehuwden een woning in de Ter Gouwstraat.
Per 22 februari 1941 was het "eskadron Amsterdam" van de marechaussee hier officieel gevestigd. Een eskadron marechaussee telt normaal gesproken zo'n 200 man; het is ons niet bekend hoe groot het Amsterdamse was. De rijtjes in Tuinwijck werden zodoende een marechausseekazerne. Van enkele woningen hier is bekend dat ze in die tijd een kantoorfunctie hadden.
Het bureau van de commandant van het eskadron, kapitein Otto Arnold Kaub (Den Haag 1903 - Amsterdam 1969), kwam op Van der Vijverstraat 8. Kaub woonde zelf iets chiquer, op Raphaëlplein 16. Ten tijde van de Duitse inval was hij nog kapitein bij de artillerie. Kennelijk vertrouwden de bezetters hem voldoende om hem een politie-onderdeel te laten leiden; de marechaussee was gedurende de bezetting onderdeel van de burgerpolitie. Na de oorlog bleef Kaub bij de marechaussee, waar hij uiteindelijk generaal-majoor werd.
Ter Gouwstraat 18 was in 1943-1944 het bureau van de waarnemend afdelingscommandant van de politie te water. Ergens in de Van der Vijverstraat was de verkeersgroep Amsterdam ondergebracht, een onderdeel van de marechaussee. Van der Vijverstraat 12-hs was na de oorlog tot 1953 het bureau van een commandant van de rijkspolitie; het ligt voor de hand dat het in de oorlog ook als kantoor diende. Volgens stelling-amsterdam.nl werden voor de kazerne (ook) panden aan de Polderweg gebruikt; ons zijn daarvoor geen aanwijzingen of bronnen bekend.
Het in de oorlog nog onbebouwde terrein in het verlengde van het Oosterspoorplein diende als exercitieplaats van de marechaussee. Ook was het in 1942 en 1943 een verzamelplaats voor Joden, voorafgaand aan deportatie. Sommigen meldden zich 'vrijwillig' nadat de bezetter het wonen in Amsterdam voor ze had verboden. Anderen waren opgepakt bij razzia's. Hiervandaan werden ze naar de Zentralstelle aan het Adema van Scheltemaplein gebracht, of meteen via station Muiderpoort per trein naar kamp Westerbork vervoerd.
Na de oorlog woonden hier in Tuinwijck nog enkele jaren marechaussees. Enkelen van hen werkten toen voor de in 1945 opgerichte rijkspolitie.
De huizen werden in de jaren 1950 weer reguliere woningen. In de jaren 1990 werden ze overgenomen door het gemeentelijk woningbedrijf, vooruitlopend op sloop vanwege de gebrekkig geworden fundering. Tot afbraak is het echter niet gekomen. Renovatieplannen werden ook niet uitgevoerd. Gunstig gevolg van dat al is wel dat vrijwel alles aan de huizen nog oorspronkelijk is. De woningen worden nu beheerd door de opvolger van het woningbedrijf, de corporatie Ymere.
Erfgoedvereniging Heemschut vroeg in 2023 de monumentstatus aan voor de twee rijtjes. Het gemeentelijke bureau monumentenzorg adviseerde daar positief over. Het stadsdeel wilde echter de optie van sloop openhouden om de woningdichtheid in de stationsomgeving te verhogen en wees de aanvraag af.
De andere stroken met woningen in Tuinwijck werden in 1951 voor de Gemeentelijke Woningdienst gebouwd naar een ontwerp van de architecten Groenewegen en Van Woerden.
Ter Gouwstraat 2-18, Van der Vijverstraat 2-18
- Datering:
- 1940
- Ontwerp:
- Westerman, A.J.
- Bouwstijl:
- Oorsponkelijke functie:
- Woningen / kazerne
- Status:
- Bronnen & links:
- Erfpacht: Gooi- en Eemlander 16-4-1940, (Delpher) resolver.kb.nl/…
- Uitbreidingsplan Tuinwijck: Algemeen Handelsblad 24-1-1939, (Delpher) resolver.kb.nl/…
- Ontwerp van Greiner: in zijn archief bij HNI, zoeken.nieuweinstituut.nl/…
- Heemschut/Arcam: ‘Tuinwijck’, Ter Gouwstraat 2-18 / Van der Vijverstraat 2-18. arcam.nl/…
- Eerste bewoners: archieven woningkaarten en bevolkingsregister SAA
- Verhuisbericht eskadron 1941: archief.amsterdam/…
- Bureau waterpolitie: De Nederlandsche Politie, jrg 1 nr 9, 1-4-1943, (Delpher) resolver.kb.nl/… ; idem jrg 2 nr 7, 1-4-1944, (Delpher) resolver.kb.nl/…
- Razzia 1942: geheugenvanoost.amsterdam/…
- Foto's deportatie mei 1943: beeldbankwo2.nl/…
- "Deze bewoners proberen al 25 jaar 28 woningen in Oost van de sloop te redden: ‘Laat nou ook eens iets met rust’". Parool 11-11-2024, www.parool.nl/…
- Laatste wijziging:
- april 2026
Er zijn 3 afbeeldingen in de beeldbank van het Stadsarchief die gerelateerd zijn aan dit adres.