Entrepotdok
In de eerste decennia van de negentiende eeuw doorging de Nederlandse economie in de nasleep van de langdurige Franse bezetting een moeilijke tijd. De door koning Willem I geleide regering probeerde met een aantal infrastructuurprojecten de economie op gang te brengen door de handel te bevorderen. Terwijl andere Europese landen in hoog tempo industrialiseerden, richtte Nederland zich vooral op het herstel van de oude handelspositie.
Bekend is de reeks kanalen, waaronder het Groot Noordhollandsch Kanaal (1819-1824) dat Amsterdam een betere verbinding met de Noordzee moest geven. Ook de aanleg van het Entrepotdok was bedoeld om de handel te stimuleren.
Een entrepot is een plek waar handelaren goederen afkomstig uit het buitenland kunnen opslaan zonder invoerrechten te moeten betalen. Wanneer ze de goederen doorverkochten aan een binnenlandse afnemer moesten de rechten alsnog betaald worden; als de goederen weer naar het buitenland gingen moest er alleen een vergoeding betaald worden voor de tijdelijke opslag. Voor doorvoerhandel was een entrepot zodoende erg aantrekkelijk.
Zoals het woord al suggereert was het entrepotstelsel in de Franse tijd geïntroduceerd, samen met hoge invoerrechten. Het bleef ook na 1815 bestaan. Er was toen nog geen centraal rijksentrepot in Amsterdam. Verspreid over de stad waren ruim 400 pakhuizen aangewezen als entrepot. Dat was leuk voor schuitenvoerders die verdienden aan het plaatselijke vervoer maar onhandig voor de handel. Vandaar dat belastingambtenaar en secretaris van de Kamer van Koophandel J.J. Rochussen (1797-1871) voorstelde één centraal rijksentrepot te bouwen. Het voorstel werd overgenomen door de regering; Rochussen werd een van de directeuren.
Het 's Rijks Entrepôt-dok werd door de gemeente Amsterdam gebouwd in opdracht van het Rijk. Het omvatte 51 bestaande, achttiende-eeuwse pakhuizen aan de Rapenburgergracht, het water dat nu ook Entrepotdok heet. Ook werden er 34 nieuwe pakhuizen gebouwd. Ze kregen allemaal namen van Nederlandse steden, inclusief steden in wat vanaf 1830 België was. Voor de nieuwe pakhuizen werd een aantal woonhuizen afgebroken; ter vervanging werden op de Hoogte Kadijk de zgn. Sibbelhuizen gebouwd. Het terrein werd afgesloten met een hek. Aan het Kadijksplein kwam een administratiegebouw met toegangspoort. Douane en een eigen bewakingsdienst, de hellebaardiers, zagen toe op een ordelijk verloop van de handel.
Eind jaren 1830 werden aan de oostkant van het dok de pakhuizen gebouwd die vernoemd zijn naar de twaalf maanden, de Kalenderpanden. Ernaast werd in 1838 begonnen met de aanleg van de de tweede toegang over water, de Entrepotdoksluis. In tegenstelling tot de smalle Rapenburgersluis bij het administratiegebouw was de nieuwe sluis ook geschikt grotere koopvaardijschepen.
Ook aan de zuidkant van de Rapenburgergracht kwamen in de jaren 1830 panden voor de opslag van goederen. Die loodsen waren in eerste instantie bedoeld voor de scheepvaart over de Rijn. De Rijnvaart gebruikte tot dan toe kades langs de Amstel voor het laden en lossen. Alle bebouwing aan die kant van het Entrepotdok is in de jaren 1980 afgebroken.
In de jaren 1840 werd het entrepot aangesloten op het nieuwe spoorwegennet. Vanaf het Rhijnspoor-station liep een goederenlijn via de Sarphatistraat naar het Entrepotdok. Dat werd daarmee een knooppunt van goederenstromen: van en naar zee, over binnenwateren en spoor naar het Europese achterland.
Eind negentiende eeuw werd begonnen met de aanleg van een nieuw entrepot in de Rietlanden. Het oude entrepot was niet goed bereikbaar voor de grotere stoomschepen. Het nieuwe Gemeentelijk Handelsentrepot werd in 1899 in gebruik genomen.
Het oude entrepot werd nog decennialang gebruikt voor goederenopslag en door diverse bedrijven. De pakhuizen werden in 1970 aangewezen als rijksmonumenten. Tegen die tijd waren veel vloeren al niet meer geschikt voor zware lasten en had het complex te lijden onder leegstand.
De gemeente vatte begin jaren 1970 het plan op om de panden te verbouwen tot woningen en om de buurt beter te ontsluiten voor fietsers en voetgangers. Voor dat laatste kwamen er doorgangen en enkele nieuwe bruggen, waaronder de Nijlpaardenbrug (gereed 1986). Architect Bart van Kasteel ontwikkelde in 1973 een plan voor woningen in de diepe pakhuizen. Voor de vereiste lichtinval zou op strategische plekken het middendeel weggebroken moeten worden. Geldgebrek verhinderde uitvoering van dat plan. Begin jaren 1980 werd het weer opgepakt. Nu was het architect Joop van Stigt die voor woningbouwvereniging De Dageraad een plan voor "uitkerning" ontwikkelde. Hij ontwierp een binnenstraat op 1-hoog, de latere Binnenkadijk. Alle nieuwe woningen werden sociale woningen. In 1984 werden de eerste opgeleverd.
- Bronnen & links:
- R. Aerts, P. de Rooy (red.): Geschiedenis van Amsterdam, deel III, pp. 111-113, 299. SUN, Amsterdam 2006.
- Plannen 1973: De Tijd 23-11-1973, (Delpher) resolver.kb.nl/…
- Sociale woningbouw in monumentaal dok. Parool 18-8-1983, (Delpher) resolver.kb.nl/…
- Laatste wijziging:
- november 2026