Lijst: vroege monumenten
De periode 1850-1940 was in de monumentenzorg lang een ondergeschoven kindje. Aanvankelijk had dat een praktische reden: toen in 1903 begonnen werd met een inventarisatie van monumenten sloot het ouderdomscriterium van 50 jaar alle bouwwerken van vóór 1850 uit. Later, na de Tweede Wereldoorlog, kwam daar een gebrek aan waardering voor de als minderwaardig beschouwde neo-stijlen bij.
De eerste inventarisatie leidde tot de "Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst", waarvan tussen 1908 en 1933 per provincie een lijst verscheen. Het deel met Amsterdam was gereed in 1928. De lijst vormde na de oorlog het uitgangspunt voor de eerste selectie van rijksmonumenten, nadat in 1961 de eerste Monumentenwet werd ingevoerd. Het duurde toen nog tot 1970 voordat de eerste rijksmonumenten werden aangewezen.
In de jaren 1980 kwam er meer aandacht voor bouwkunst uit de periode 1850-1940. Die herwaardering leidde tot het Monumenten Inventarisatie Project, dat vanaf circa 1990 zorgde voor de aanwijzing van een flink aantal nieuwe rijksmonumenten.
We tonen hier de Amsterdamse bouwwerken die in 1970 of niet lang daarna op de lijst van rijksmonumenten werden geplaatst. De lijst houdt op waar het MIP begint. Bouwwerken die op de lijst kwamen vanwege een geschiedenis vóór 1850 zijn weggelaten.
Al opgenomen op de Voorloopige lijst:
- Posthoornkerk, Haarlemmerstraat
- Dominicuskerk, Spuistraat
- Willebrord buiten de Veste, Amsteldijk (afgebroken)
- De Papegaai, Kalverstraat
- Mozes en Aäronkerk, Waterlooplein
- De Krijtberg, Singel
- Nicolaaskerk, Prins Hendrikkade
- De Duif, Prinsengracht
- De Star, Rusland/Spinhuissteeg (afgebroken)
- Willemspoort, Haarlemmerplein
- Commiezenhuisje, Weteringschans
- Paleis van Justitie, Prinsengracht
- Arti et Amicitiae, Rokin
- Hodshon-Dedelhofje, Eerste Weteringdwarsstraat
- Bronnen & links:
- Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst: www.dbnl.org/…
- Jongere bouwkunst. Amsterdam binnen de Singelgracht (1850-1940). RDMZ, Zeist 1984.
- Geschiedenis van de monumentenzorg. isgeschiedenis.nl/…
- Laatste wijziging:
- januari 2026
- 115 items
- 's-Gravelandse Veer 1
- Carré, Amstel 115-125
- Amstel 246
- Willibrordus buiten de Veste, Amsteldijk 36
- Haarlemmermeerstation, Amstelveenseweg 262-266
- Beurs van Berlage, Beursplein 1-3 e.o.
- Bloemgracht 125-127
- Brouwersgracht 276
- Kabouterhuis, Ceintuurbaan 251-255
- Openluchtschool, Cliostraat 36-40
- Dam 8-10
- Damrak 62
- Droogbak 4
- Dorpskerk Durgerdam, Durgerdammerdijk 76
- Hodshon-Dedelhofje, Eerste Weteringdwarsstraat 83
- Elandsstraat 84
- Hillehuis, Gabriël Metsustraat 22-34 e.o.
- Gasthuismolensteeg 5
- Geldersekade 2
- Willemspoort, Haarlemmerplein 50-86
- Posthoornkerk, Haarlemmerstraat 124-126 e.o.
- De Bloem, Haarlemmerweg 465
- Hartenstraat 15
- Heiligeweg 35
- Heiligeweg 37
- ANDB-gebouw, Henri Polaklaan 9
- Herengracht 115
- Herengracht 119
- Herengracht 237-239
- Herengracht 380-382
- Lizzy Cottage, Hobbemastraat 12
- Honthorststraat 20
- Honthorststraat 25-27
- Jan Luijkenstraat 2-2a
- Kalverstraat 27-29
- De Papegaai, Kalverstraat 58
- Gerzon, Kalverstraat 66-72 e.o.
- Gebouw Mercurius, Kalverstraat 152
- Kalverstraat 190
- De Zaaier, Keizersgracht 22
- De Rode Hoed, Keizersgracht 102
- Keizersgracht 218
- Redemptoristenkerk, Keizersgracht 220
- Keizersgracht 493
- Keizersgracht 508 e.o.
- Museum Fodor, Keizersgracht 609
- Keizersgracht 670
- Koningslaan 14-16
- Kromme Waal 9
- Kromme-Mijdrechtstraat 1-5 e.o.
- Stadsschouwburg, Leidseplein 26
- Vermaning, Meerpad 9
- De Nederlanden, Muntplein 2-4 e.o.
- Villa Troostwijk, Museumplein 4
- Rijksmuseum, Museumstraat 1 e.o.
- Frascati, Nes 59-65
- Nieuwendijk 89
- Port van Cleve, Nieuwezijds Voorburgwal 178-180
- Hoofdpostkantoor, Nieuwezijds Voorburgwal 182 e.o.
- Nieuwezijds Voorburgwal 371
- Nieuwezijds Voorburgwal 373
- Nieuwezijds Voorburgwal 381
- Nieuwezijds Voorburgwal 383
- Oude Turfmarkt 127-129
- Bernardusgesticht, Oude Turfmarkt 139
- Prinsenhof, Oudezijds Voorburgwal 197-199 e.o.
- Oudezijds Voorburgwal 282-290
- Oudezijds Voorburgwal 304
- Passeerdersgracht 17-19
- Planciusstraat 8-18 e.o.
- Artispoort, Plantage Kerklaan 40
- Oranjerie, Plantage Middenlaan 2
- Hollandsche Schouwburg, Plantage Middenlaan 24
- Groote Museum, Plantage Middenlaan 41-43
- Artisbibliotheek, Plantage Middenlaan 45
- Aquarium, Plantage Middenlaan 53
- Prins Hendrikkade 73
- Nicolaaskerk, Prins Hendrikkade 76
- Scheepvaarthuis, Prins Hendrikkade 108-119 e.o.
- Prinsengracht 153
- Paleis van Justitie, Prinsengracht 436
- De Duif, Prinsengracht 756
- Prinsengracht 805-807
- Amstelhotel, Prof. Tulpplein 1
- Het Witte Huis, Raadhuisstraat 2-6 e.o.
- Raadhuisstraat 23-55 e.o.
- Raadhuisstraat 30-32 e.o.
- Recht Boomssloot 26-28 e.o.
- Tuschinski, Reguliersbreestraat 26-28
- Rembrandtplein 1
- Rokin 84 e.o.
- Arti et Amicitiae, Rokin 112 e.o.
- Bonneterie, Rokin 140 e.o.
- De Star, Rusland 7 e.o.
- Singel 118
- De Krijtberg, Singel 446
- Singel 448
- Spaarndammerdijk 675
- Spaarndammerplantsoen 33-103 e.o.
- Spaarndammerplantsoen 60-138 e.o.
- Het Schip, Spaarndammerplantsoen 140 e.o.
- Spuistraat 12
- Dominicuskerk, Spuistraat 14
- Centraal Station, Stationsplein 13-47
- Valckenierstraat 2
- Van Baerlestraat 27
- Concertgebouw, Van Baerlestraat 98 e.o.
- De Bazel, Vijzelstraat 30-34 e.o.
- Oud Leyerhoven, Vondelstraat 77-79
- Vondelkerk, Vondelstraat 120
- Hollandsche Manege, Vondelstraat 140 e.o.
- Mozes en Aäronkerk, Waterlooplein 207
- Concordia-noord oost, Westerstraat 215-295 e.o.
- Paradiso, Weteringschans 6-8
- Commiezenhuisje, Weteringschans 30